Zorgopleidingen

 

Compassionate care

Ik ben een groot voorvechtster van werken volgens het ‘compassionate care’ principe. De term compassionate care komt uit de Amerikaanse zorgverlening en betekent zoveel als ‘zorg vanuit het hart, ondersteund door wetenschappelijk kennis’. Compassionate care is gebouwd op de gedachte dat respectvolle zorg meer is dan het vakbekwaam toepassen van de geneeskunde en het voortdurend up to date houden van je klinische kennis. Een goede zorgverlener, en dat geldt zowel voor humane als voor diergeneeskundige zorgverleners, moet kunnen inspelen op de emoties van iedere unieke patiënt (of cliënt-patiënt combinatie in de diergeneeskunde) die hij of zij tegenover zich heeft. Je kunt hetzelfde nieuws honderd keer vertellen aan een patiënt of een eigenaar van een ziek dier, maar je krijgt honderd keer een andere reactie.

De gedachte is eenvoudig en vanzelfsprekend, maar toch zeldzaam in de huidige zorgverlening. In Amerika en ook in Nederland is al meerdere malen geprobeerd dit principe algemeen te integreren in de zorg. Alle pogingen mislukken tot dusverre. Er wordt steeds weer enthousiast gereageerd op lezingen over dit onderwerp, sommige zorgverleners werken daadwerkelijk volgens dit principe, maar van een algemene en structurele integratie is er wereldwijd absoluut geen sprake. Voorvechters van dit principe vragen zich steeds weer af, waarom het maar niet wil lukken om dit principe te integreren. Ik denk dat ik de oorzaak voor de moeizame integratie heb gevonden. En die oorzaak biedt tegelijkertijd de oplossing.

Deze manier van zorgverlening vereist de ontwikkeling van communicatieve vaardigheden en een persoonlijke ontwikkeling. Een goede persoonlijke ontwikkeling leidt automatisch tot een betere communicatie. Ik ben ervan overtuigd dat hier de bron van de problemen zit, hier zit de ‘ziekte’ in de zorg. Ik kom hier later in nuance op terug.

Persoonlijke ontwikkeling: de basis voor compassionate care

De situatie waarin zorgverleners zich bevinden is schrijnend te noemen. Op dit moment wordt er over een burnout percentage van 40% gesproken in de zorg. Het aantal ontbindingen van maatschappen en andere samenwerkingsverbanden in de zorg is niet bij te houden. Ruzies binnen maatschappen halen het nieuws omdat het ten koste van de patiënten gaat en zelfs levens kost. Dierenartsen staan wereldwijd bovenaan de lijst wanneer het om het aantal zelfdodingen per jaar gaat, daarna komen artsen. Het zijn blijkbaar de zorgverleners, die het op een dagelijkse basis zwaar te verduren hebben.

Uiteraard wordt er op grote schaal gewerkt aan een oplossing voor deze problemen. Management en marketing cursussen worden veelvuldig georganiseerd. Ik denk dat dergelijke cursussen een deel van de problemen effectief aanpakt; een arts en dierenarts zijn vaak veel te weinig tot ondernemer opgeleid, hetgeen leidt tot hoge werkbelasting ten gevolge van suboptimale bedrijfsprocessen. In de zorg spelen nog andere problemen. Werkdruk, (te) hoog gespannen verwachtingen van de klant onder andere ten gevolge van het niet kunnen of willen accepteren van de diagnose, het feit dat alle handelingen te verantwoorden moeten zijn en dat het moet passen in het declaratieschema c.q. time budget, dus dat een targetgerichte mentaliteit steeds dieper wortelt.
Nogmaals: management en marketing cursussen helpen enorm, maar de problemen worden naar mijn mening pas compleet en dus goed aangepakt wanneer je vanaf de basis begint, bij de bron. Ik richt me hierbij heel duidelijk op de zorg. Een goed lezer, een goed luisteraar, zal echter horen dat de aanpak die ik voorsta oplossingen biedt binnen en ook buiten de zorg. En daarbij denk ik niet alleen aan het bedrijfsleven in haar algemeenheid, maar ik denk aan het gehele maatschappelijke leven van vandaag de dag. Ik kom hier later nog op terug.

De bron van de problemen is het gebrek aan persoonlijke ontwikkeling en het gebrek aan communicatieve vaardigheden die mensen meekrijgen in de huidige maatschappij. Het aanbod c.q. de mogelijkheden voor de ontwikkeling van communicatieve vaardigheden en persoonlijkheid zijn wel voorhanden, maar lijken onvoldoende aandacht te krijgen, geïntegreerd te zijn, op plekken waar het zo belangrijk is. Wanneer ik dit toepas op de zorg: het voor een groot deel ontbreken van deze aspecten in de opleiding tot zorgverlener. In ieder geval het ontbreken van structurele opname van de ontwikkeling van deze vaardigheden in het curriculum van de zorgopleidingen. Je kunt als zorgverlener je ogen proberen te sluiten voor de hulpvraag van de individu die zich als patiënt aan je presenteert en je slechts op het klinische aspect richten. De zorgverlener wordt echter op bijna dagelijkse basis geconfronteerd met heftige emoties. De in alle perfectie en in de loop van het leven opgetrokken emotionele muur zal keer op keer ongemerkt de waargenomen emoties doorlaten. Wanneer de zorgverlener niet geleerd heeft om in zijn leven of tijdens zijn opleiding hier op een adequate wijze mee om te gaan, zal zijn emotionele reserve op een gegeven moment op zijn. Dat moment wordt per abuis: burnout genoemd. Een veel betere term voor zorgverleners is: een compassion fatigue, een uitputting van je emotionele hulpbronnen.

Ik vind de beschreven symptomen schrijnende voorbeelden van een op dit gebied falende zorgopleiding. Ik ben afgestudeerd met klinisch geweldige collega’s, die mij echter niet eens recht in de ogen konden kijken, wanneer ze met mij in gesprek waren. Deze zelfde fantastische collega’s worden meteen na hun afstuderen voor de leeuwen geworpen. Ze worden onmiddellijk geconfronteerd met heftige, schrijnende emoties, doen de gehele dag niets anders dan communiceren en begeleiden onophoudelijk zieke dieren en hun verdrietige eigenaren. Op diezelfde dagelijkse basis zijn zorgverleners bezig met stervensbegeleiding en met emotionele eigenaren in het begin van hun rouwproces. Vaardigheden die heel duidelijk een balans tussen gevoel en verstand vereisen: persoonlijke ontwikkeling dus. In het merendeel van de huidige zorgopleidingen ontbreekt het structureel aanleren van deze vaardigheden. Zeker het aanleren van communicatieve vaardigheden in combinatie met een stuk persoonlijke ontwikkeling krijgt niet vanaf dag één de plek in het curriculum die het verdient. Hierdoor verschijnt de pas afgestudeerde zorgverlener slecht uitgerust aan de start.

Aan de bestaande situatie kan iets gedaan worden door een verbetering van de zorgopleidingen. Mijn visie is inmiddels duidelijk. Mijn missie is het veranderen van de zorgopleidingen. Vanaf dag één van de studie moet communicatie en persoonlijke ontwikkeling een belangrijk leerdoel van alle zorgopleidingen worden. Ik weet zeker dat een zorg waarin gewerkt wordt vanuit het compassionate care principe dan automatisch volgt. Hierdoor zullen de patiënten de zorg, het respect en de emotionele ondersteuning krijgen die ze verdienen en waar ze recht op hebben. Op hetzelfde moment zal het de zorgverlener minder moeite kosten om complete zorg te bieden met respect voor degene die tegenover hem zit én met respect voor zichzelf.

Ik heb een CD gemaakt, getiteld ‘Compassion’, om aandacht te vragen voor dit onderwerp. Het is een CD van een collega voor collega’s, het is een CD voor patiënt en cliënt. Een CD luister je en luister je nog een keer, je draait de CD op een feestje of in de auto. Ik heb gekozen voor makkelijk in het gehoor liggende muziek, toegankelijk voor een grote groep mensen. De CD zal de mensen steeds weer aan het doel, aan de visie en aan de missie herinneren. Een boek lees je en zet je weg. Een CD draai je keer op keer. De CD ‘Compassion’ is de start van een traject dat er voor moet gaan zorgen dat er op het niveau van persoonlijke ontwikkeling en communicatie daadwerkelijk iets gaat veranderen, waarbij in eerste instantie de zorgopleidingen en de al werkende zorgverlener benaderd zullen worden. Met als uiteindelijke doel dat compassionate care onlosmakelijk met de zorg en onlosmakelijk met alle zorgverleners verbonden wordt.

Doelgroep

Het project ‘Compassion’ richt zich in eerste instantie op de zorgsector. De visie en missie laten zich echter ook heel makkelijk naar een bredere doelgroep vertalen: de maatschappij in haar totaliteit. Denk bijvoorbeeld eens aan het belang van de ontwikkeling van communicatieve vaardigheden en persoonlijke balans bij politiemensen, de brandweer, uitvaartverzorgers, onderwijzend personeel en ga zo maar door. Het is zeker niet een visie die zich tot de zorg beperkt. Ik wil me hier in eerste instantie wel op richten en hoop dat de gedachte hierachter opgepakt gaat worden door anderen, waardoor er aandacht voor deze visie in bredere zin komt en er ook in bredere zin invulling aan gegeven gaat worden.

Ik zou heel diep in kunnen gaan op het belang van een bredere aanpak, maar iedereen kan het zelf invullen. Het kan al heel vroeg mis gaan in de persoonlijke ontwikkeling. Het is dus heel erg belangrijk om al vroeg in het leven persoonlijke vorming in het lesprogramma te integreren. Uiteraard aangepast aan de leeftijd. We kunnen wel heel hard roepen met zijn allen dat de kinderen elkaar niet mogen pesten, maar het treedt in toenemende mate op. Pesten is een uiting van onzekerheid, eenzaamheid en onvermogen om op een andere manier te communiceren. Hard roepen dat het niet mag helpt niet, het bij de bron aanpakken wel. Zinloos geweld, agressiviteit, groeiende discriminatie, toenemende eenzaamheid. Mensen lopen steeds sneller en onzichtbaarder langs elkaar. Maatschappen van artsen en dierenartsen worden bijna vaker ontbonden dan dat ze gesloten worden; de ‘communicatie’ verloopt grimmig. Gevoelens worden steeds moeilijker getoond. In het ‘harde’ bedrijfsleven bijna verboden, teken van zwakte, in de politiek een spotprent waard. We jagen achter targets aan en verworden tot een schim van wie we werkelijk kunnen zijn. Ook in de zorg worden nu keiharde targets gesteld, iedere minuut moet verantwoord worden. Hierdoor is er nauwelijks nog tijd voor de individuele patiënt.

We zitten met zijn allen op een vlot en gaan heel hard stroomafwaarts. De oplossing is duidelijk: we moeten weer leren om te communiceren, om te luisteren, om te voelen.

In Amerika hebben ze een project dat nader besproken wordt op www.challengeday.org. Dit project organiseert en ondersteunt dagen op middelbare scholen waarbij ze pesten, discriminatie, gebrek aan communicatie en isolatie aanpakken. Ik heb beelden hiervan gezien die zeer indrukwekkend waren. De resultaten die deze organisatie boekt zijn ook zeer veelbelovend. Het pakt de problemen bij de bron aan. Het is een van de voorbeelden van de talloze mogelijkheden die er zijn om daadwerkelijk iets te verbeteren op het gebied van de communicatie in alle lagen van de bevolking, binnen bedrijven en in de zorg.

Steun het project

Steun het project door:
- Een CD te kopen, via de website www.zorgvanuithethart.nl (wordt thuis gestuurd) of bij de diverse verkooppunten in Schagen, Noord Holland. Er is enorm veel geld geïnvesteerd in dit project en door een CD te kopen ondersteun je aan de ene kant het project direct via een kleine financiële bijdrage en op hetzelfde moment spreek je uit dat je achter de visie, de missie en het doel van dit project staat. Steun je collega’s, steun jezelf en steun je cliënten en patiënten. Daarnaast gaat een deel van de opbrengst naar KiKa (Kinderen Kankervrij) en het Nederlands KankerFonds voor Dieren), dus die goede doelen steun je ook door een CD te kopen.
- Een bericht op het forum van de website achter te laten; deel je ervaringen, kom met suggesties om tot realisering van het gestelde doel te komen.

Acties die lopen

Er wordt op dit moment door deskundigen op het gebied van communicatie en persoonlijke ontwikkeling hard gewerkt aan een dagvullend trainingsprogramma voor teams werkend in de zorg. Deze trainingen zullen zich in eerste instantie richten op volledige teams functionerend binnen een dierenkliniek. De bedoeling van de training is een opstap aanbieden, waarbij een stuk zelfkennis en kennis over de rol in het team voor beter communicatie moet zorgen met als gevolg een optimaler functionerend team. In mei 2007 zal de eerste training gegeven worden.
Er is contact gelegd met de curriculum commissie van de faculteit diergeneeskunde en het eerste gesprek zal binnenkort plaatsvinden.
Ik ben op uitnodiging bezig met het schrijven van een boekje in de Over Dieren reeks over dit onderwerp.

Paula Hendriks