Compassionate Care

Compassionate care is de verwezenlijking van zorg vanuit je hart, uitgaande van en ondersteund door wetenschappelijke kennis. Voor de dierenarts betekent compassionate care ook zorg voor de eigenaar van de patiënt. Compassionate care vindt zijn toepassing binnen alle onderdelen van de diergeneeskunde, vanaf een verantwoord vaccinatiebeleid tot de periode na sterven van het dier. Het is echter ook toe te passen op alle niveaus van de diergeneeskunde, vanaf de eerstelijns praktijken tot de wetenschappelijk medewerkers aan opleidings- en onderzoeksinstelling. Compassionate care is een combinatie van kennis, gevoel en emoties.  De naam komt uit Amerika en laat zich moeilijk in het Nederlands vertalen. In Amerika werken diverse instanties volgens het compassionate care principe. Samenwerkingsverbanden zijn geen gemeengoed. En dat is jammer, want losse initiatieven leiden meestal niet tot structurele integratie van deze opvatting over zorg. Compassionate care is een begrip dat de laatste decennia in Amerika in opkomst is, omdat het besef groeit dat technische kennis van ziektes alleen niet voldoende is. Om de juiste zorg aan mens en dier te bieden, verdienen beide de aandacht die nodig is. Dit vereist communicatieve vaardigheden en empathie.

Unieke mens-dier relatie
De relatie tussen eigenaar en huisdier is een heel bijzondere relatie. Een dier deelt niet alleen je huis, je leven en ervaringen met je, een dier kruipt vanaf dag één in je hart en geeft je onvoorwaardelijke liefde. ‘Compassionate care’ komt voort uit het herkennen, waarderen en begrijpen van deze unieke mens-dier relatie. Eigenlijk weet iedereen wel dat ‘compassionate care’ het fundament is waarop ieder nieuw contact met een cliënt en patiënt rust. Het is de reden waarom we dierenarts en dierenartsassistent worden: zorg vanuit het hart geven, ondersteund door wetenschappelijke kennis.

Kennis
Kennis kan licht in de duisternis betekenen wanneer bijvoorbeeld de diagnose kanker wordt gesteld, het kan proberen de zwartheid van de angst te vervangen door het licht van de hoop. Kennis kan echter alleen optimaal benut en overgebracht worden wanneer het onlosmakelijk verbonden is met gevoelens van begrip en respect voor het unieke karakter van iedere mens-dier relatie. Met kennis wordt hier niet alleen vaktechnische kennis bedoeld, maar ook kennis hebben van wat er emotioneel op zo’n moment met een eigenaar gebeurt en hoe hierbij hulp kan worden geboden. Het geven van zorg zonder rekening te houden met de unieke band tussen mens en dier en individuele gevoelens, zal vrijwel zeker in teleurstellingen uitmonden. Geen mens is het hetzelfde, geen dier is hetzelfde. Je kunt hetzelfde nieuws honderd keer moeten vertellen en honderd keer een andere reactie van een eigenaar krijgen. Zorg vanuit je hart betekent dat je iedere keer opnieuw kunt inspelen op de unieke mens-dier relatie die je op dat moment tegenover je hebt. Dat je rekening houdt met de specifieke wensen en gevoelens van de eigenaar, waarbij je op geen enkel moment schade aan het dier zelf mag berokkenen. Kwaliteit van leven van het dier is de basis en de zorg moet steeds in goed overleg worden bepaald.

Het dier als subject
Belangrijk hierbij is goede communicatie en behandeling van mens en dier als subjecten, niet als objecten. Goede communicatie houdt in: luisteren naar elkaar. Niet alleen horen wat iemand zegt, maar ook lichaamstaal verstaan en je onvoorwaardelijk open stellen voor de ander, zowel mens als dier. Goede communicatie houdt in: geen oordelen en vooroordelen hebben. Er ontstaan grote problemen wanneer we het respect voor de ander, mens of dier, uit het oog verliezen. Een mens wordt vaak nog wel als subject gezien, een dier al even vaak als object. Maar ook een dier heeft gevoel en vertelt een goede luisteraar heel veel. Ook het dier verdient respect en aandacht, net als de mens die naast hem staat. Pas na vragen en luisteren kunnen we gaan geven en dan komen we tot de kern van compassionate care: het je zorgend wenden tot de ander om die ander zelf, als mens of als dier.

Respect en balans
Dit wil niet zeggen dat je het altijd eens moet zijn met elkaar. Het is essentieel dat je bij alles wat je doet in je contact met mens en dier, wel het respect voor jezelf bewaart. Leer je grenzen bepalen. Pas vanuit een gevonden balans met jezelf kun je oprecht compassionate care bieden. Pas dan zullen mens en dier voelen dat je er echt voor ze bent, vanuit jezelf, vanuit je hart. Ze krijgen geen zorg opgedrongen, ze krijgen de zorg die ze aankunnen en die ze op een bepaald moment nodig hebben. Door goed te luisteren en te voelen wat mens en dier willen, kun je oprecht voor mens en dier zorgen zonder jezelf geweld aan te doen. Compassionate care is een levenswijze, het is wie je bent en waar je voor staat. Het vereist een balans tussen gevoel en verstand, het vereist zelfkennis en zelfrespect. Het is niet iets wat je kunt acteren, dat hou je niet vol. Je kunt niet anders, je houdt van dieren en van mensen en vanuit die passie voor mens en dier, vanuit respect voor en vanuit een balans in jezelf, kun je met compassionate care zorg bieden en het ook volhouden.

Palliatieve zorg
Compassionate care is van toepassing op alle onderdelen van de (diergeneeskundige) zorgverlening, speciaal ook binnen de palliatieve zorg. Palliatief betekent verzachtend, zonder genezing te brengen. Deze zorg moet het nog resterende deel van de ongeneeslijk zieke patiënt zo aangenaam mogelijk maken. Dit soort zorg is intensief, vooral als het sterven nadert.
Compassionate care voor terminaal zieke dieren lijkt een vanzelfsprekende keuze. Voor de mensen rondom het dier is het fijn nog iets speciaals voor hun dier te kunnen betekenen, zoals een verwenning met lekkernijen en de mogelijkheid om extra tijd aan de patiënt te besteden. Het geeft iedereen, ook de kinderen in het gezin, de tijd om het voortschrijdende, fataal verlopende karakter van de ziekte tot zich door te laten dringen. Terminale palliatieve zorg geeft het gezin tijd om afscheid te nemen. Het dier profiteert van de vele oprechte bijdragen aan de kwaliteit van zijn leven, zoals extra knuffelen, favoriet eten en veel persoonlijke aandacht van ieder gezinslid op zich.

Euthanasie
Compassionate care blijft niet beperkt tot het verlenen van diergeneeskundige zorg aan het levende dier, maar strekt zich ook uit tot het moment van euthanasie en de periode hierop volgend. Basis van een liefdevolle euthanasiebegeleiding is dat er begrip en respect is voor het feit dat wanneer het hechte bondgenootschap, de warme vriendschap tussen mens en dier, door een euthanasie wordt verbroken, er intens verdriet zal zijn. In onze kliniek hebben wij een aparte euthanasieruimte, branden kaarsen en als de eigenaar dat wil kan er muziek worden gespeeld. We troosten, praten en laten de eigenaren in hun waarde. De basis is steeds dat ieder uniek mens het sterven van zijn huisdier op zijn eigen unieke manier zal beleven. Het is een persoonlijke ervaring, die nooit volgens van te voren vastgestelde lijnen zal verlopen. Een goede euthanasiebegeleiding rust op die wetenschap. Heb respect voor de emoties waarmee je geconfronteerd wordt tijdens de euthanasiebegeleiding. Veroordeel niet, voel mee en begeleid. Na een euthanasie volgt verwerking. Euthanasiebegeleiding houdt niet op wanneer een hart stopt. Wanneer de fonendoscoop ‘zwijgt’, volgt voor een eigenaar een moeilijke rouwperiode. Ook tijdens deze periode kunnen wij een eigenaar helpen. En ook nu is het weer de compassionate care die ons leidt.

Rouwen
Er zijn ooit rouwfases bedacht om houvast te bieden aan diegenen die in het moeilijke rouwproces verwikkeld zijn: ontkenning, woede, schuldgevoel en herstel. Onderzoek heeft aangetoond dat mensen die aan hun huisdier gehecht waren, na het overlijden van het dier vergelijkbare stadia doorlopen. Dit wil niet zeggen dat de dood van een huisdier hetzelfde is als het overlijden van een dierbaar persoon. Dat laatste kan veel verdergaande gevolgen hebben. Om dit onderscheid duidelijk te maken zijn voor de rouwstadia na de dood van een huisdier andere namen gekozen: anticipatie, crisis, beproeving en reconstructie. Voordat het eindstadium van acceptatie is bereikt, gaan er zo’n acht maanden voorbij. Dit is een gemiddelde voor Nederlandse katten- en hondenbezitters. In de praktijk doen mensen er soms korter, soms (veel) langer over. Iedereen verwerkt het verlies nu eenmaal op zijn of haar eigen manier.  Psychologe Marga Akkerman meent dat het bijna een belediging is om een rouwproces in fasen in te delen en mensen in te delen naar hun fasen in dat proces. Een belediging van het individu dat ieder mens is, een belediging van ieders eigen persoonlijkheid. Rouwen is namelijk iets heel persoonlijks. Van de indeling in fasen gaat een voorschrijvende werking uit, die de persoonlijke manier van rouwverwerking beperkt. je zou aan jezelf gaan twijfelen en onzeker worden als je in je eigen rouwproces een fase overslaat.

Vroeger werden dieren voornamelijk gehouden vanwege het nut dat ze hadden. Het bewaken van huis en haard, het vangen van ongedierte en het leveren van voedsel waren in hoofdzaak redenen om een dier te (onder)houden. Na de Tweede Wereldoorlog kwam hierin langzaam verandering. Steeds vaker werden huisdieren ook gehouden voor de gezelligheid en om hun gezelschap. Een huisdier werd een kameraad aan wie je alles kon vertellen. Een levend wezen dat er altijd voor je was, dat altijd tijd had en waar je altijd lekker mee kon knuffelen. Mensen gaan tegenwoordig dus op een andere manier met hun dieren om. Zodoende heeft het dier een andere rol toebedeeld gekregen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de dood van een gezelschapsdier een ingrijpende ervaring kan zijn. Niet alleen voor de eigenaar, maar ook voor zijn of haar omgeving. Lange tijd was er geen aandacht voor het verdriet dat mensen kunnen hebben over het verlies van hun huisdier. Sterker nog, eigenlijk werd het maar vreemd gevonden als iemand daar verdriet over had. Verdriet over een huisdier was taboe.
De laatste jaren begint die onverschillige opstelling gelukkig te veranderen. Binnen onze samenleving ontstaat steeds meer begrip voor het verdriet om het sterven van een huisdier. Wat niet wil zeggen dat iedereen even begripvol is.

Rouwen heeft alles met hechting te maken: hechting en loslaten. De basis van alles is weer respect, ditmaal respect voor het verdriet van een ander. Hoe vaak zegt een eigenaar niet vertwijfeld tegen je: ‘mijn omgeving zegt dat ik me niet zo aan moet stellen’. Mensen die zelf geen huisdier hebben, begrijpen vaak niet dat iemand zoveel verdriet kan hebben om een dier. In dat geval kan het onbegrip van de naaste omgeving nóg meer verdriet veroorzaken.

Marga Akkerman stelt dat het ontbreken van begrip synoniem is voor het ontbreken van respect voor het verdriet van een ander. Zij stelt dat dat gebrek aan respect voor die ene emotie van het verliezen van een huisdier zich waarschijnlijk uitstrekt naar het ontbreken van respect voor een groot aantal andere emoties. Laat iedereen de verwerking toch vooral op zijn eigen manier doen.

Max de Dobermann
Een voorbeeld van een aangrijpende ziektebegeleiding en uiteindelijk euthanasie is die van de Dobermann Max. Max had een kaaktumor, waarvan na uitgebreide diagnostiek duidelijk werd dat genezing uitgesloten was. De weg van Max en zijn baasjes werd een heel zware. De weg van onderkenning van de ernstige ziekte kanker, de verbijstering bij de baasjes toen bekend werd wat Max had, de uitgebreide diagnostiek waarbij uiteindelijk onomstotelijk vast kwam te staan dat er niets meer aan te doen was. En de periode daarna, waarin er dagelijks contact met de baasjes was, om de kwaliteit van het leven van Max te waarborgen, om de laatste weken voor hen samen zo goed mogelijk te laten zijn. Er waren de vele gesprekken om ze te helpen elke dag een stukje dichter naar het afscheid van Max toe te gaan. Ze hadden zelf jaren tevergeefs geprobeerd om kinderen te krijgen. En toen kwam Max, hij was alles voor ze, hij maakte hun gezin compleet. Hoe laat je dat los, dat vereist een enorme krachtsinspanning van de baasjes en heel veel ‘compassionate care’ van het ondersteunende diergeneeskundige team. Uiteindelijk was het einde daar. Mensen van wie aanvankelijk leek alsof ze het nooit zouden kunnen accepteren, waren langzaam toegegroeid naar die moeilijke laatste stap. Het is enorm waardevol om te beseffen dat je als diergeneeskundig team met alle liefde en kennis die je in je hebt het bijna onmogelijke kunt bereiken: het was goed zo.

Paula